شکارچیان آسمان؛ بازتعریف قدرت در نبرد مدرن با مهمات سرگردان

مهمات سرگردان یا Loitering Munitions به عنوان یک سلاح هوشمند و کم‌صدا، در حال تغییر هندسه قدرت در میدان نبرد مدرن است. این سامانه‌ها با قابلیت پرسه‌زنی طولانی مدت در آسمان، به جمع‌آوری داده، شناسایی هدف و وارد کردن ضربه نهایی در زمان مناسب می‌پردازند.

وقتی صحبت از مهمات سرگردان می‌شود، در واقع به فلسفه‌ای متفاوت در طراحی سلاح‌ها اشاره داریم؛ فلسفه‌ای که بر «صبر عملیاتی» پایه‌گذاری شده است، نه فقط سرعت آتش. این سامانه‌ها بر خلاف موشک‌های بالستیک یا کروز که مسیر مشخصی را طی می‌کنند، قادرند ساعت‌ها در آسمان پرسه بزنند، اطلاعات جمع‌آوری کنند، هدف‌ها را شناسایی کرده و در زمان مناسب، حمله انجام دهند. این ویژگی‌ها به تنهایی کافی است تا سبب بازنگری در ساختار دفاع هوایی، استقرار یگان‌های زرهی و حتی فرماندهی میدانی شود.

از منظر فنی، مهمات سرگردان شامل یک پلتفرم پرنده سبک با سیستم هدایت ترکیبی است که معمولاً شامل ناوبری ماهواره‌ای (GNSS)، سیستم‌های اینرسی (INS)، لینک داده امن و سنسورهای الکترواپتیکی یا مادون قرمز است. این ترکیب به آنها امکان می‌دهد که علاوه بر هدف‌گیری مختصات از پیش تعیین‌شده، اهداف متحرک، سیستم‌های راداری فعال، وسایل زرهی در حال جابه‌جایی و حتی نقاط فرماندهی را نیز شناسایی کنند. اینجا تفاوت مهمی با پهپادهای شناسایی وجود دارد؛ مهمات سرگردان، تنها ناظر نیست، بلکه خود سلاح تخریب است.

در جنگ‌های اخیر، از قفقاز تا خاورمیانه، نقش مهمات سرگردان در شکار سامانه‌های پدافندی بسیار به چشم آمده است. سامانه‌های پدافندی کلاسیک بر اساس کشف، قفل و درگیری طراحی می‌شوند، اما وقتی هدفی با مشخصات کوچک، کم‌ارتفاع و رفتار پروازی نامنظم وارد حوزه می‌شود، معادله پیچیده‌تر می‌شود. رادارهایی که برای کشف جنگنده‌ها یا موشک‌ها طراحی شده‌اند، در برابر چنین هدفی که دارای سرعت کم و امضای حرارتی پایین است، با چالش مواجه می‌شوند. اینجا است که مهمات سرگردان به عنوان «شکارچی پدافند» عمل می‌کند.

اکثر این سامانه‌ها به صورت آیرودینامیکی با طراحی بال ثابت و با موتور پیستونی یا الکتریکی ساخته می‌شوند تا مصرف سوخت پایینی داشته و زمان پرواز بیشتری را تضمین کنند. برخی مدل‌ها قادرند ساعت‌ها در آسمان پرسه‌زنی کنند، ویژگی‌ای که برای مأموریت‌های ضد رادار یا شکار هدف‌های فرصت‌محور حائز اهمیت است. وقتی که یک سامانه راداری برای یک لحظه روشن می‌شود، مهمات سرگردان مجهز به گیرنده‌های پسیو می‌تواند منبع انتشار را شناسایی کرده و به طور خودکار بر روی آن قفل کند. این منطق مشابه منطق موشک‌های ضد رادار، اما با انعطاف عملیاتی بیشتر است.

به لحاظ تاکتیکی، مهمات سرگردان یک ابزار ایده‌آل برای جنگ نامتقارن محسوب می‌شود. دلیل آن واضح است؛ هزینه تولید و به‌کارگیری این سامانه‌ها نسبت به سایر سامانه‌های سنگین به مراتب پایین‌تر بوده، در حالی که اثر عملیاتی آنها می‌تواند بسیار بزرگ‌تر باشد. یک واحد زرهی یا یک مرکز فرماندهی ارزش میلیون‌ها دلاری می‌تواند به سادگی توسط یک مهمات سرگردان نسبتاً ارزان خنثی شود. این نسبت هزینه-اثر (Cost-Effectiveness Ratio) دقیقاً همان عاملی است که ارتش‌های مختلف را به سرمایه‌گذاری گسترده در این حوزه سوق داده است.

نکته مهم دیگر، نقش این تسلیحات در جنگ شبکه‌محور است. مهمات سرگردان مدرن دیگر یک ابزار مستقل نیست؛ بلکه جزئی از یک اکوسیستم رزمی است که شامل پهپادهای شناسایی، سیستم‌های جنگ الکترونیک، شبکه‌های فرماندهی و کنترل و حتی هوش مصنوعی می‌شود. داده‌هایی که توسط یک پهپاد شناسایی جمع‌آوری می‌شوند، می‌توانند به صورت فوری به مهمات سرگردان منتقل شده و این سلاح بدون نیاز به مداخله مستقیم اپراتور، هدف را تعقیب و نابود کند. این سطح از یکپارچگی عملیاتی می‌تواند به شدت چرخه تصمیم‌گیری در میدان نبرد را کاهش دهد.

در زمینه مقابله با ریزپرنده‌ها و پهپادهای دشمن نیز اهمیت مهمات سرگردان به طور قابل توجهی افزایش یافته است. برخلاف سامانه‌های پدافندی سنگین که برای مقابله با اهداف بزرگ طراحی شده‌اند، مهمات سرگردان می‌تواند به عنوان یک رهگیر انعطاف‌پذیر عمل کند. به جای شلیک موشک‌های گران‌قیمت به یک پهپاد کوچک، می‌توان از یک سیستم سبک، دقیق و هدف‌گزین استفاده کرد که با حداقل هزینه، تهدید را خنثی سازد. این موضوع به ویژه در محیط‌های عملیاتی شلوغ که تهدید پهپادی به شکل جمعی مطرح است، از اهمیت بیشتری برخوردار است.

از نظر جنگ الکترونیک، مهمات سرگردان هم یک فرصت و هم یک چالش به شمار می‌رود. این سامانه‌ها معمولاً به لینک داده و ناوبری وابسته‌اند، اما نسل‌های جدید از الگوریتم‌های خودکار هدف‌یابی بهره برده و قابلیت ادامه مأموریت حتی در شرایط اخلال الکترونیکی را دارند. به عبارت دیگر، حتی در صورت قطع ارتباط، می‌توانند بر اساس داده‌های از پیش بارگذاری‌شده و پردازش تصویر، مأموریت خود را ادامه دهند. این ویژگی بدین معناست که اخلال صرف در لینک ارتباطی، همواره به معنای خنثی‌سازی تهدید نیست.

در چارچوب عملیاتی نیروهای مسلح ایران، مهمات سرگردان به عنوان ابزاری هم‌راستا با دکترین دفاع لایه‌ای و نبرد نامتقارن محسوب می‌شود. جغرافیای منطقه‌ای، تراکم پایگاه‌های نظامی خارجی و محیط عملیاتی پیچیده خلیج فارس و غرب آسیا، فضایی را فراهم می‌آورد که در آن، سامانه‌های سبک، دقیق و پراکنده توانمندی بالایی دارند. در چنین شرایطی، یک سلاح که بتواند بدون نیاز به باند پروازی، از سکوی متحرک، ساحلی یا حتی پلتفرم‌های کوچک پرتاب شود، مزیت عملیاتی قابل توجهی را فراهم می‌آورد.

از لحاظ دفاعی، وجود مهمات سرگردان در اختیار نیروهای مسلح یک لایه مکمل را برای مقابله با تهدیدات کم‌ارتفاع و ریزپرنده‌ها ایجاد می‌کند. پهپادهای کوچک شناسایی یا تهاجمی که با سطح مقطع راداری پایین وارد حریم عملیاتی می‌شوند، با سامانه‌های کلاسیک به سختی رهگیری می‌گردند، اما مهمات سرگردان قادر است با استفاده از جستجوی بصری و حرارتی، این اهداف را در فاصله نزدیک شناسایی و نابود کند. این بدین معنی است که این سلاح می‌تواند به عنوان یک سپر دفاعی هوشمند عمل کند.

در سطح راهبردی، مهمات سرگردان نقشی مهم در ایجاد بازدارندگی هوشمند ایفا می‌کند. بر خلاف موشک‌های سنگین که استفاده از آنها پیامدهای سیاسی و نظامی عمده‌ای به همراه دارد، این سامانه‌ها این امکان را فراهم می‌آورند که بتوان اهداف مشخص و ارزشمند را بدون ورود به فاز درگیری گسترده و با دقت مورد هدف قرار داد. این انعطاف عملیاتی، آنها را به یکی از ابزارهای کلیدی در مدیریت تنش‌های منطقه‌ای تبدیل کرده است.

از نظر مهندسی، بخش سرجنگی مهمات سرگردان به گونه‌ای طراحی می‌شود که دارای تنوع بالایی باشد؛ از سرجنگی‌های ضدزره با نفوذ بالا تا سرجنگی‌های ترکش‌زا برای اهداف نرم و نیمه‌سخت. این تنوع به یک پلتفرم واحد اجازه می‌دهد تا مأموریت‌های مختلفی از انهدام خودروهای زرهی تا نابودی رادارها و تجهیزات حساس را پوشش دهد. همچنین قابلیت حمله از بالا (Top-Attack) یکی از مزیت‌های فنی مهم است، زیرا بخش فوقانی زره خودروهای نظامی معمولاً آسیب‌پذیرتر از بخش‌های جانبی و جلویی به حساب می‌آید.

در میدان نبرد مدرن، مسئله بقا (Survivability) بدین سبب به استتار، پراکندگی و تحرک بستگی یافته است؛ و مهمات سرگردان دقیقاً برای هدف‌گیری اهدافی طراحی شده که فکر می‌کنند از دید پنهان هستند. یک خودرو فرماندهی که در پشت خطوط مستقر است، یک سیستم راداری که به طور دوره‌ای فعال می‌شود یا یک واحد زرهی در حال جابه‌جایی، همگی در برابر یک چشم پرسه‌زن در آسمان به اهداف بالقوه تبدیل می‌شوند. تحولات اخیر نشان می‌دهد که آینده نبردها نه تنها در آسمان با جنگنده‌های نسل پنجم، بلکه در لایه‌های پایین‌تر، با سامانه‌های کوچک، هوشمند و دقیق رقم می‌خورد. مهمات سرگردان، تجسم این تغییر پارادایم است؛ سلاحی که به صورت بی‌صدا وارد میدان می‌شود، صبورانه نظارت می‌کند و در لحظه‌ای که بیشترین تأثیر را دارد، مأموریت خود را به سرانجام می‌رساند. در چنین شرایطی، هر نیروی نظامی که بتواند این ابزار را در قالب یک شبکه یکپارچه با سامانه‌های شناسایی، جنگ الکترونیک و فرماندهی ترکیب کند، برتری عملیاتی محسوسی در میدان نبرد آینده خواهد داشت.